DROUGHT
انصاري، حسین ( 1382 )، پایشو پهنه بندي خشکسالی با استفاده از منطق فازي و سیستم اطلاعات جغرافیائی،رساله دکتري آبیاري گرایشآبیاري و زهکشی، دانشکده کشاورزي، دانشگاه تربیتمدرس. 2. حسینی زارع، نادر و نغمه سعادتی ( 1380 )؛ اثرات خشکسالی بر کیفیتمنابع آب رو دخانه اي کارون و دز در استان خوزستان؛ مجموعه مقالات اولین کنفرانسملی بررسی راهکارهاي مقابله با بحران آب، جلد سوم، دانشگاه زابل. 3. خوش اخلاق، فرامرز ( 1377 )؛ تحقیق در خشکسالی هاي فراگیر ایران با استفاده تحلیل هاي سینوپتیکی، رساله دکتراي اقلیم شناسی، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه تبریز. 4. رضائی پژند، حجت و میترا مهدي پور ( 1380 )؛ تحلیل خشکسالی و پیشبینی بارندگی چهار سال آینده شهر زابل؛ مجموعه مقالات اولین کنفرانسملی بررسی راهکارهاي مقابله با بحران آب، جلد سوم، دانشگاه زابل. 5. زاهدي کلاکی، ابراهیم ( 1383 )؛ بررسی اثرات خشکسالی بر کمیت و کیفیت منابع آب شهرستان بهشهر، پایان نامه کارشناسی ارشد اقلیم شناسی، دانشکده علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی. 6. عزیزي، قاسم ( 1378 )؛ ال نینو و دوره هاي خشکسالی – ترسالی در ایران؛ پژوهش هاي جغرافیایی، شماره 38 ، مؤسسه جغرافیاي دانشگاه تهران. . 7. علیزاده، امین ( 1373 )؛ گرم شدن جهانی و پیامدهاي هیدرولوژیکی؛ مجله نیوار، شماره 22 8. غیور، حسنعلی ( 1375 )؛ شدت، مساحت و فراوانی خشکسالی در ایران، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، شماره 45 ، مشهد. 9. فرج زاده، منوچهر ( 1374 )، تحلیل و پیشبینی خشکسالی در ایران، رساله دکتراي اقلیم شناسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیتمدرس. 10 . کیخائی، فاطمه و کورشمحمدي ( 1379 )؛ جایگاه خشکسالی در سیستان و بررسی روند آن از دیدگاه کشاورزي؛ اولین کنفرانسملی بررسی راهکارهاي مقابله با کم آبی و خشکسالی، جلد دوم، جهاد دانشگاهی دانشگاه شهید باهنر کرمان. 11 . مقدم، حسین، جواد بداق جمالی، سهیلا جوانمرد، عبدالرضا مهدویان و لیلی خزانه داري ( 1380 )؛ پایشخشکسالی بر اساسنمایه دهکها و نرمال در استان سیستان و بلوچستان؛ مجموعه مقالاتاولین کنفرانسملی بررسی راهکارهاي مقابله با بحران ،SPI آب، جلد سوم، دانشگاه زابل. 12 . منیري، جلال ( 1383 )؛ مطالعه ویژگی هاي آب و هوائی حوضه آبریز دریاچه ارومیه جهت تحلیل دوره هاي خشکسالی، پایان نامه کارشناسی ارشد اقلیم شناسی، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه تبریز. 13 . مهدوي، محمد ( 1381 )؛ هیدرولوژي کاربردي؛ جلد اول و دوم، انتشارات دانشگاه تهران. 14 . مهدویان، عبدالرضا، جواد بداق جمالی، _______حسین موقر مقدم، سارا خجسته، علی قیامی، جواد احمدیان، حسن عراقی، حمید عظیمی و فاطمه فدائی وطن ( 1380 )؛ بررسی روش هاي مختلف پهنه بندي اقلیمی استان سیستان و بلوچستان و ارتباط آن با خشکسالی؛ مجموعه مقالات اولین کنفرانسملی بررسی راهکارهاي مقابله با بحران آب، جلد سوم، دانشگاه زابل. 15 . ناظم السادات، سید محمد جعفر و احمد رضا قاسمی ( 1380 )؛ خشکسالی و بارندگی مازاد استان سیستان و بلوچستان و ارتباط آن با پدیده ال نینو – نوسان جنوبی؛ مجموعه مقالات اولین کنفرانسملی بررسی راهکارهاي مقابله با بحران آب، جلد سوم، دانشگاه زابل. بارندگي از عوامل جوي ميباشد كه تغي يرات آ ن از روند خاصي پيروي نمي كند وعوامل زيادي از قبيل ، توپوگرافي ،دوري ونزديكي از منابع آبي ،عرض جغرافيايي … در تغييرات آن دخيل ميباشند وهمچنين روند تغييرات روزانه ،ماهانه وسالانه با روز ، ماه وسال قبل ارتباطي ندارد واز بارش كم يا زياد آن در يك روز نمي توان در مورد آيند پيش بيني نمود. مقدمه: خشکسالی یکی از بلایاي طبیعی است که صدمات فراوانی به زندگی انسان و اکوسیستم هاي طبیعی و کشاورزي وارد می آورد. خشکسالی پدیده اي است که تدریجاً و طی یک دوره نسبتاً طولانی و در گستره وسیعی از طبیعت اتفاق می افتد. خشکسالی، پدیده اي اقلیمی است که وقوع آن در اغلب مناطق اجتناب ناپذیر است و در مناطقی نظیر کشورمان که در کمربند خشک و یا نیمه خشک جهان قرار دارند، شدید، گسترده و مخرب می باشد با توجه به موقعیت اقلیمی و جغرافیایی کشورمان که در منطقه خشک و نیمه خشک جهان قرار دارد استقرار نظام جامع مدیریت ریسک خشکسالی ، یکی از الزامات اولیه و ضروري تلقی می شود تا بتوان با برنامه ریزي اصولی، اثرات اقتصادي، اجتماعی و زیست محیطی این پدیده را به حداقل ممکن تقلیل داد. وقایع آب و هوایی همواره زندگی کل موجودات زنده را تحت تاثیر قرار میدهد. یکی از مهمترین این رخدادها خشکسالی است. خشکسالی میتواند در کلیه مناطق کره زمین بروز نماید اما در مناطق خشک و نیمه خشک تاثیرات شدیدتري برجا میگذارد. تعریف خشکسالی خشکسالی پدیدهاي است که در اثر تغییرات الگویی آب و هوایی ناشی از کاهش نزولات جوي کمتر از حد معمول خود به خود بوجود میآید و ادامه آن موجب عدم تعادل هیدرولوژیکی و اکولوژیکی حوضه میشود. از یک دیدگاه جامع خشکسالی را میتوان معلول یک دوره شرایط هواي خشک غیر عادي دانست که به اندازه کافی دوام داشته باشد تا عدم تعادل جدي در وضعیت هیدرولوژیکی یک ناحیه ایجاد کند. مفهوم خشکسالی: خشکسالی حالتی نرمال و مستمر از اقلیم است . گرچه بسیاري به اشتباه آن را واقعه اي تصادفی و نادر می پندارند .این پدیده تقریباً در تمامی مناطق اقلیمی رخ می دهد ، گرچه مشخصات آن از یک منطقه به منطقه دیگر کاملاً تفاوت می کند. خشکسالی یک اختلال موقتی است و با خشکی تفاوت دارد چرا که خشکی صرفاً محدود به مناطقی با بارندگی اندك است و حالتی دائمی از اقلیم می باشد . خشکسالی جزء بلایاي طبیعی نامحسوس است. گر چه تعاریف متفاوتی براي این پدیده ارائه شده لیکن در کل حاصل کمبود بارش در طی یک دوره ممتد زمانی معمولاً یک فصل یا بیشتر می باشد. این کمبود منجر به نقصان آب براي برخی فعالیت ها، گروهها و یا یک بخش زیست محیطی می شود. خشکسالی بایستی در رابطه با برخی شرایط متوسط درازمدت از موازنه مابین بارش و تبخیر و تعرق درنظر گرفته شود، معمولاً در هر منطقه اي یک شرایط خاص بعنوان نرمال تعریف می شود. به علت تعدد عوا مل موثر در وقوع پدیده خشکسالی، تعریف آن کار چندان ساده ای نمی باشد(1) از طرف دیگر پژوهشگران مختلف از دیدگاه های تخصصی متفاوتی به آن می نگرند . دراین رابطه هواشناسان عموماً خشکسالی را به عنوان دوره ای در نظر می گیرند که در طول آن بارش به طور قابل ملاحظه ای کمتر از میزانی باشد که به طور متعار ف ریزش می کند ، که البته این تابع موقعیت مکانی و فصلی نیز می باشد. دانشمندان علوم کشاورزی، خشکسالی را بیشتر از نقطه نظر حیات گیاهی و نظارت بر مقدار رطوبت خاک در نظر گرفته و در نتیجه برای آنها یک دوره فاقد بارش در صورتیکه رطوبت خاک در حد مناسبی باشد چند ان مهم نیست . اما رطوبت خاک و بارش در یک ارتباط تنگا تنگ با هم قرار دارند . از دیدگاه هیدرولوژیست ها خشکسالی صرفاً در کاهش جریان رود خانه ها و افت سطح آب زیر زمینی تظاهر می کند که داده های اصلی آن جریانات سطح الارضی و زیر زمینی می باشد(1) بنابراین لازم ا ست با اثرات خشکسال ی و پ یامدهای ناش ی از آن آشنا ش ویم تا بتوان یم خطر خشکسال ی را مورد بررسی و ارز یابی قرار دهیم. برای رس یدن به ا ین هدف لازم است انواع شاخصها ی خشکسا لی را مورد بررس ی و سنجش قرار داد . تعیین شاخصها ی مناسب و قابل اطم ینان بطوریکه بتوانند خشکسال ی را بطو موثر و مطلوب ی برآورد نمایند، نیز از طریق مقایسه بین این شاخصها امکان پذیر می باشد. پیامد اثرات خشکسالی پیامد اثرات توأم ان ناشی از خشکسال ی ها ی هواشناس ی، کشاورز ی و هیدرولوژیک ی تفاوت ها ی آنها را بیشتر آشکار م ی کند(2). زمانی که خشکسال ی آغاز م ی شود، بخش کشاورزی بدلیل وابستگ ی بیش از حد به ذخیره رطوبت ی خاک ، معمولاً نخستین بخش ی است که تحت تأثیر قرار م ی گیرد . در ط ی دوره ها ی ممتد خشکی، چنانچه کمبود بارش ادامه یابد ، رطوبت خاک به سرعت تخلیه م ی شود. یک خشکسالی کوتاه مدت که 3 تا 6 ماه به طول م ی انجامد بسته به خصوصیات هیدرولوژیک ی سیستم و نیازها ی مصرف آب ، احتمالاً تأثیرات اندک ی بر این بخش ها به همراه دارد . زما نی که بارش به حالت نرمال بر گشته و شرایط خشکسال ی هواشناسی پایان م ی پذیرد ، تا زمان احیاء مجدد منابع آبها ی سطح ی و زیرسطح ی، پیامدها ی سوء این پدیده ادامه م ی یابد . در ابتدا ذخایر رطوبت خاک از دست رفته و به دنبال آن جریانهای سطحی، مخازن و دریاچه ها و آبها ی زیرزمینی تحلیل میرود. ممکن است اثرات خشکسا لی در بخش کشاورز ی به دلیل وابستگ ی آن به رطوبت خاک ، سریعاً از بین برود لیکن د ر سایر بخش ها که متک ی به ذخایر سطحی و یا زیرسطح ی آب هستند ، تا ماهها یا حت ی سالها طول بکشد. استفاده کنندگان از آبهای زیرزمینی که معمولاً آخرین افراد ی هستند که به هنگام بروز خشکسال ی تحت تأثیر آن قرار م ی گیرند ، دیرتر از سایرین بازگشت به وضعیت عاد ی سطح آب زیرزمینی را تجربه م ی کنند . طول دوره تجدید ذخیره منبع ، تابع ی از شدت و تداوم خشکسال ی و مقدار بارش دریافتی است(2). در دهههای اخیر در میان حوادث طبیعی که جمعیت های ان سانی را تحت تأثیر قرار داده اند ، تعداد و فراوانی پدیده های خشکسالی بیش از سایر حوادث بوده است . هر خشکسالی دارای 4 خصوصیت عمده می باشد که عبارتند از : دوره تداوم، شدت، فراوانی و گستره . این خصوصیات در هر مطالعه خشکسالی مورد بررسی قرار می گیرند . همچنین تمایز این پدیده با سایر بلایای طبیعی در این است که برخلاف سایر بلایا این پدیده بتدریج و در یک دوره زمانی نسبتاً طولانی عمل کرده و اثرات آن ممکن است پس از چند سال و با تأخیر بیشتری نسبت به سایر حوادث طبیعی ظاهر شود . بنابراین چون تعیین دقیق زمان شروع آن کار مشکلی است تا حدودی آنرا یک پدیده و بلیه خزنده می دانند(13). از سویی چون خشکسالی برخلاف سایر بلایای طبیعی کمتر منجر به خسارات ساختاری می شود ، کمک رسانی در هنگام وقوع این پدیده در مقایسه با سایر پدیده ها مثل سیل ، پیچیده تر و مشکل تر می باشد . تعیین شاخصهایی مناسب و قابل اعتماد بطوریکه بتوانند اثرات ناشی از خشکسالی را در مناطق خشک و نیمه خشک کشور مان اندازه گیری نمایند ، به مدیران در این بخش کمک خواهد کرد تا اثرات ناشی از خشکسالی را بطور قابل ملاحظه ای کاهش دهند. از آنجا که روشها ی زیادی در سرار جهان جهت ارز ی ابی خشکسا لی مورد استفاده قرار گرفته است ، در این بخش بطور خلاصه به تکن یکهای موجود در این زمینه می پردازیم. به این صورت که ابتدا شاخصهای خشکسا لی هواشناسی را که فقط از داده ها ی اقلیمی استفاده می نمایند توضیح داده، سپس انواع شاخصها ی ماهواره ای از قبیل شاخصهای برآورد وضع یت پوشش گ یاهی، شاخص برآورد بارندگ ی، شاخص برآورد تبخی ر-تعرق و شاخص برآورد بیوماس و نقش آنها در ارزیابی اثرات خشکسالی را مورد بررسی قرار می دهیم. به منظور ارزیابی دقیق از رخداد ، گسترش و شدت خشکسالی، بایستی تصور صحیحی از توزیع مکانی و زمانی پارامترهای هواشناسی ، هیدرولوژیکی و متغیرهای سطحی داشته باشیم . مشاهدات فضایی دارای پتانسیل لازم در این زمینه می باشد . بدین صورت که از طریق دریافت اطلاعات با قدرت تفکیک مکانی و زمانی در سطح وسیعی از زمین و به صورت دریافت نزدیک به زمان واقعی ، امکان پایش روند خشکسالی ها با استفاده از تکنولوژی سنجش از دور براساس بازتابندگی طیفی در باندهای مختلف و امک ان محاسبه در هر پیکسل فراهم خواهد آمد(3) خشکسالی پدیده ای است که در هر منطقه و کشوری، چه دارای آب و هوای خشک باشد و چه مرطوب، اتفاق می افتد و با خشکی و کم آبی متفاوت است. با این وجود، خشکسالی شرایط خشکی (آب و هوا) و مسئله کم آبی را، حادتر خواهد کرد. امکان جلوگیری از وقوع خشکسالی در هیچ منطقه و شرایطی وجود ندارد، ولی برای مقابله با آن و کاهش خسارت های احتمالی، می توان اقداماتی را انجام داد. به عبارت دیگر، با یک برنامه ریزی صحیح و همه جانبه می توان از شدت آثار منفی آن کاست. اقدامات مدیریتی لازم برای مناطق و شرایطی که امکان تداوم خشکسالی و بروز شرایط سخت زندگی تا حدودی قابل پیش بینی است، از اهمیت بیشتری برخوردار است. خشکسالی از جمله مخاطرات طبیعی است که منجر به بی نظمی در سیستم های اکولوژیکی یک منطقه می گردد. همچنین این پدیده موجبات اخلال و یا نابودی شرایط فیزیکی و محیطی را فراهم می کند. این پدیده اقلیمی و تکرارپذیر در همه طبقات اقلیمی رخ داده و خصوصیاتش عمدتاً از یک منطقه به مناطق دیگر تغییر می یابد. در واقع، خشکسالی حاصل انحراف موقتی از توزیع نرمال اقلیمی یک ناحیه بوده و متفاوت از خشکی می باشد. به عبارت دیگر، خشکی محدود به مناطق کم بارانی خواهد شد که دارای یک شکل اقلیمی باشند. برای خشکسالی تعاریف متفاوتی وجود دارد؛ به عنوان مثال از دیدگاه هواشناسی، خشکسالی عبارت است از بارش به میزان کمتر از متوسط سالانه و توزیع ناموزون بارندگی در منطقه. خشکسالی از منظر اکولوژیکی و کشاورزی، به ناکافی بودن رطوبت برای رشد محصول اطلاق می گردد. عوامل متعددی در پیدایش خشکسالی مؤثرند که هنوز به طور کامل شناخته نشده اند، به گونه ای که تغییر و دخالت در آنها به منظور جلوگیری از بروز و وقوع خشکسالی، از King, ) توان بشر خارج و عملاً غیر ممکن است. اغلب عواملی چون وضعیت لکه های خودشیدی در جو کره زمین را در CO و همچنین افزایش مقدار 2 La Nina و El NiNo 1972 )، جریان های آبی پیدایش خشکسالی مؤثر می دانند. این پدیده ممکن است در کشورهای ثروتمند و فقیر، مرطوب و خشک، پیشرفته و در حال توسعه اتفاق افتد. با این تفاوت که در کشورهای توسعه یافته، خشکسالی از لحاظ اقتصادی زیان ها و خسارت هایی را به نظام تولید محصولات کشاورزی وارد می کند، در حالی که در کشورهای در حال توسعه و کمتر توسعه یافته شرایط زندگی بخش زیادی از مردم را تهدید کرده و سلامت آنها را با خطر مواجه می کند. با این وجود فرضیه هایی در مورد علل و عوامل مؤثر در خشکسالی ها، وقوع، تداوم و تشدید آنها وجود دارد(4). مهمترین مطالعاتی که در زمینه خشکسالی، به خصوص خشکسالی مربوط به سال 1379 صورت گرفته است بیانگر اهمیت توجه به این مسئله بحران زا می باشد. به طور مثال، امینی( 1380 ) به بررسی عملکرد سازمان های غیردولتی زیست محیطی اصفهان در زمینه بحران کم آبی پرداخته و مدیریت منابع آب را بررسی نموده و یادآور شده است که تلاش برای ایجاد سازمان های غیردولتی زیست محیطی در اصفهان از سال 1372 آغاز شد که در زمان انجام مطالعه، پنج سازمان غیردولتی زیست محیطی در این شهر مشغول به فعالیت بوده است. در سال های اخیر موضوع آب به عنوان یکی از محورهای عمده فعالىت این سازمان ها مطرح گردیده و در سال 1380 تبدیل به محور اصلی فعالیت مشترک این سازمان ها در قالب "کانون تشکل های غیردولتی زیست محیطی اصفهان" گردیده است. این سازمان ها در طول مدت کوتاه فعالیت خود، عملکرد چشمگیری در زمینه بحران کم آبی داشته اند. فعالیت های آنها در زمینه های آگاهی بخشی، اطلاع رسانی، تحلیل علمی مسائل، اعمال نفوذ در فرآیند تصمیم گیری مسئولین و ارائه راهکارهای عملی جهت مقابله با بحران کم آبی، قابل تقسیم بندی است. نگرش همه جانبه و علمی سازمان های غیردولتی زیست محیطی اصفهان، به بحران کم آبی، یکی از عوامل جلب افکار عمومی به نظریات آنها به شمار می آید. در این مقاله نگرانی ها و شیوه های فعالیت این سازمان ها تشریح شده و نقاط قوت و ضعف عملکرد آن ها بیان گردیده است(5) نساجی زواره( 1380 ) نیز در بررسی اثرات اقتصادی، زیست محیطی و اجتماعی خشکسالی یادآور شده است که اگرچه تعاریف زیادی برای خشکسالی بیان شده، ولی می توان گفت که منشأ اصلی خشکسالی، کمبود بارش طی یک دوره طولانی از زمان به عنوان مثال یک فصل و یا بیشتر می باشد. در اثر این پدیده برخی از فعالیت ها با کم آبی مواجه خواهند شد و ادامه تولید در آنها با موانع جدی صورت می پذیرد. به طور کلی اثرات خشکسالی را می توان به اثرات اقتصادی، زیست محیطی و اجتماعی طبقه بندی کرد. بسیاری از اثرات اقتصادی در کشاورزی و بخش های وابسته به آن صورت می گیرد. دلیل این موضوع نیاز بیشتر این بخش به منابع آب سطحی و زیرزمینی است. اثرات زیست محیطی شامل خسارت به گونه های گیاهی و جانوری، زیست گاه های حیات وحش و خسارت به تنوع زیستی و فرسایش خاک است. در واقع خشکسالی باعث کاهش کیفیت محیط زیست می گردد. اثرات اجتماعی شامل پدیده هایی نظیر درگیری بین بهره برداران آب، کاهش کیفیت زندگی و مهاجرت از محیط روستایی به شهرها می باشد(5) در مطالعه ای دیگر توسط کانتی(1998) با عنوان مکانیسم های مقابله با خشکسالی، در منطقه بنگال واقع در شمال بنگلادش، وضعیت افرادی که از این پدیده زیان دیده اند، بررسی گردیده که نتایج این مطالعه نشان می دهد خشکسالی پدیده قابل برگشت و دوره ای در بنگلادش بوده که علاوه بر تاثیر گذاری بر رشد گیاهان، باعث کاهش تولید محصولات زراعی، کمبود غذا برای بسیاری از مردم، و در 1994 در - نهایت قحطی و گرسنگی می شود. به جهت مقابله و کاهش اثرات خشکسالی در دوره 98 بنگلادش، تعدیل هایی از طرف دولت و منابع غیر دولتی صورت گرفت که از جمله آ نها می توان به موارد زیر اشاره کرد: الف- تعدیل های کشاورزی در سطح خانوار: واکاوی، یکی از تعدیل هایی است که معمولاً در صورت بروز خشکی در ماه آپریل و پس از کاشت محصولات به کار می رود. برای جبران خسارت محصولات زراعی، معمولاً کشاورزان در دوره پس ازخشکسالی، زمین های بیشتری را به کاشت گیاهان زراعی اختصاص می دهند. ب- تعدیل های غیرکشاورزی در سطح خانوارها: عموماً دارایی های خانواده و افراد شخصی به خصوص در کشورهای در حال توسعه، در شرایط طبیعی و نرمال قرار دارند. شرایط(پایدار) ممکن است با آغاز یا تشدید خشکسالی تغییر کند. هنگام وقوع خشکسالی و با آغاز کمبود و یا فقدان غذای خانواده، تلاش برای افزایش نقدینگی از طریق فروش دارایی ها اهمیت بیشتری می یابد. 55 درصد خانوارهای مورد مطالعه با فروش دام و طیور خود، 37 درصد با فروش زمین های زراعی و 35 درصد نیز با اجاره دادن زمین های زراعی خود به مقابله با خشکسالی می پردازند. هیچ یک از افراد تحت بررسی در این مطالعه، 1994 اندوخته های قبلی خود را خرج نکرده و اقدام به فروش دارایی های - برای مقابله با خشکسالی 1995 با ارزش شامل جواهرآلات ننمودند. برخی از آسیب دیدگان خشکسالی از انجم نها و منابع فراتری حمایت دریافت کرد هاند که از این بین می توان به وام های نقدی از بانک های دولتی، بستگان، دوستان و تشک لهایاشاره کرد (NGO) غیردولتی منابع -1 سلیمانی، ک، رمضانی، ن، احمدی، م. ض و بیات، ف( 1384 ). "بررسی روند خشکسالی ها و ترسالی ها در حوزه های آبخیز مازندران"، پژوهشنامه علوم کشاورزی و منابع طبیعی خزر، سال سوم، شماره اول. . -2 فرج زاده، منوچهر( 1383 ). "راهکارهای کاهش اثرهای خشکسالی در کشور"، سنبله، شماره 134 . -3 گنجی، محمدرضا( 1384 ). "مناطق خشک ایران از دیدگاه بیابان زدایی"، سنبله، شماره 149 -4 کردوانی، پرویز( 1385 ). "خشکسالی و راه های مقابله با آن در ایران"، انتشارات دانشگاه تهران. -5 صالح، ایرج، مختاری، داریوش( 1385 ). "بررسی اثرات اقتصادی و پیامدهای خشکسالی در استان سیستان و بلوچستان". -6 کرمی، عزت اله( 1384 ). "نگرشها، رفتارها و مدیریت خشکسالی کشاورزان استان فارس"، طرح پژوهشی سازمان مدیریت و برنامه ریزی استان فارس. -7 رستم پور، وحید( 1379 ). " کاهش اثرات مخرب خشکسالی با استفاده از فن آوری باروری ابرها"، مجموعه مقالات اولین کنفرانس ملی راهکارهای مقابله با کم آبی و خشکسالی. -8 عزیزی، قاسم( 1379 ). " ال نینو و دوره های خشکسالی – ترسالی در ایران "، پژوهشهای جغرافیائی، . شماره 38 1377 بر اقتصاد روستایی سیستان - -9 بیک محمدی، حسن و همکاران( 1384 ). " اثرات خشکسالی های 83 . و راهکارهای مقابله با آن"، مجله جغرافیا و توسعه، بهار و تابستان 1384 -10 زارع ابیانه، حمید و همکاران( 1383 ). " بررسی وضعیت خشکسالی و روند آن در منطقه همدان بر . اساس شاخص های آماری خشکسالی"، مجله پژوهش و سازندگی، شماره 64 11- Hayes, M.J., 2001. Understanding the Drought Phenomenon: The Role of Definitions. http://enso.Un1.qdu/ndmc/eniyma/indices.htm 12- Gate, D. M., 1993. Climate change and its Biological consequences sinauer Associate. Inc. Publishers Sunderland, Massachusett. مطالعات انجام گرفته در داخل کشور در خصوص خشکسالی عمدت اً ماهیت فنی دا شته و اغلب مطالعات انجام گرفته از نوع اقتصادی-اجتماعی نیز صرفاً بر پایه ارائه آمار و اطلاعاتی از خسارات خشکسالی استوار بوده و عمدت اً بررسیهای توصیفی از پدیده خشکسالی را در بر می گیرد. از جمله مطالعات داخلی می توان به مطالعات امینی ( 1380 )، قنبری ( 1380 )، نساجی زواره ( 1380 )، کرباسی ( 1381 )، داورپناه ( 1381 )، سعادت و مهدوی 1380 ) ، ناظم السادات و قاسمی ( 1380 ) و صابری ( 1380 ) اشاره نمود که در مطالعات ایشان به برخی از ابعاد ) و جنبه های اقتصادی و اجتماعی خشکسالی در منطقه سیستان پرداخته شده است. از چهل بلاي طبيعي كه در كشورهاي در حال توسعه وجود دارد ، 31 مورد آن در ايران اتفاق افتاده است كه خشكسالي به دليل گستردگي و تبعات كوتاه مدت و بلند مدت اقتصادي ، اجتماعي و زيست محيطي ، از مهمترين آنها محسوب مي شود . خشكسالي بر خلاف ساير بلايا به آرامي آغاز مي شود ، پيشروي نموده ه وموجب نابودي منابع مي شود .گر چه امروزه به علت پيشرفتهاي علمي و گسترش ارتباطات و حمل ونقل بروز آثار خشكسالي به شكل قحطي و مرگ دسته جمعي كمتر بروز مي كند ، اما آثار و تبعات ديگر ناشي از خشكسالي همچنان پا برجاست . قرارگيري ايران در نواحي خشك و بياباني سبب شده كه ميزان بارندگي كمتر ازميانگين دراز مدت سالانه باشد، به طوريكه در 13 يال از 23 سال گذشته اين حالت استوار بوده است . استان گلستان با وجود اين كه در شمال ايران واقع شده و ازرطوبت درياي خزر تاثير مي پذيرد در طي سالهاي اخير ر يزشهاي جوي نسبت به سالهاي 1377 به قبل تا 53 % كاهش و نسبت به دوره شاخص 31 ساله حدود 37 تا 43 درصد كاهش نشان مي دهد .( كردواني ، 1380 ). از نظر آقاي پالمر خشكسالي عبارت است از : كاهش رطوبت مستمر و غير طبيعي، واژه مستمر به استمرار حالت كمبود و واژه غير طبيعي به انحراف شاخص مورد نظر از شرايط طبيعي يا ميانگين اطلاق مي شود، به صورت ديگر و ساده تر خشكسالي را ميتوان دورهاي دانست كه در آن مقدار بارش نسبت به ميانگيندرازمدت آن كمتر باشد(،1991(Palmer از نگاه كلي ، بلاياي طبيعي را م ي توان به دو دسته تقسيم نمود. يك دسته از اين بلايا ناشي از فعاليتها و فرآيندهاي زمين شناسي و ژئومورفولوژيكي از قبيل زلزله ، آتشفشان ، زمين لغزه و … بوده و دستة ديگر ناشي از فرآيندهاي آب و هوايي است كه از فراواني و گستردگي بيشتري برخوردارند . از اين دسته مي توان به رخدادهايي از قبيل سيل ، خشك سالي ، طوفانهاي شديد و … اشاره نمود . بررسيهاي انجام شده نشان مي دهد كه خشكسالي ، از نظر فراواني وقوع( شكل 1) و همچنين ، ويژگيهايي مانند شدت ، مدت ، وسعت ، تلفات جاني ، خسارات اقتصادي ، آثار اجتماعي و آثار شديد درازمدت جدول ( 1) نسبت به ساير بلاياي طبيعي او لويت داشته و مخاطره آميزتر مي نمايد و بنابراين نيازمند توجه بيشتري در تصمي مگيريهاي سياسي مي باشد(ویلهایت،2000،2001). مطالعات خشكسالي از زواياي مختلفي به اين پديده نگريسته اند. پايش ، پيش بيني ، تعديل ملي و منطقه اي خشكسالي ، جنبه هايي است كه معمولاً در بررسي آن مد نظر قرار مي گيرد. شاخصهاي متعددي براي پيش بيني و مي باشد كه (SPI) بررسي خ شكسالي و جود دارد كه از جديدترين روشها استفاده از شاخص بارش استاندارد بسيار قابل قبول مجامع جهاني مي باشدكه براي پهنه بندي حشكسالي مناطق مختلف به طور گسترده اي مورد استفاده قرار مي گيرد .استان گلستان يكي از استانهاي شمالي كشور و قطب مهم كشاورزي در كشورايران مي باشد . اين استان علاوه بر اينكه دار اي سطح اراضي وسيع كشاورزي مي باشد سه رودخانه مهم اترك، قره سو و گرگانرود در آن جريان دارد . خشكسالي و كمبود بارش سبب عدم اطمينان نسبت به اهداف مختلف از جمله كشاورزي خواهد شد .خشكسالي و عدم دريافت بارش كافي خسارات جيران ناپذيري به كشاورزان واردكرده و اين امر منجر به پرداخت ميلياردها ريال پول براي جبران خسارت ومهارخشكسالي مي شود .اگرچه امكان پيش بيني دقيق حوادثي از جمله سيل و خشكسالي امكان پذير نيست ولي با توجه به روند حوادث رخ داده طي سالهاي قبل مي توان هر اين حسن را دارد كه مي توان (SPI) پديده را ولو طبيعي پيش بيني نمود . استفاده از روش شاخص بارش استاندارد ابزار ( SPI) وسعت و مناطق داراي پتانسيل خشكسالي را تعيين نمود. در اين تحقيق فرض بر اين است كه روش مناسبي براي محاسبه شرايط خشكسالي و پيش بيني خشكسالي جهت مديريت آن در استان گلستان مي باشد.همچنين با كمك اين ر وش مي توان دوره هاي خشكسالي ، نمودارهاي خشكسالي و ترسالي و سپس نقشه هاي شدت خشكسالي را ترسيم و تجزيه و تحليل نمود . وجود نيازها و زمينه هاي كاري محققين مختلف موجب شده است كه هر يك از آنها از ديدگاه خاص خود مسئل ة خشكسالي را مورد بررسي قرار دهند . اين مطالعات را مي توان در چهار طبق ة عمد ة خشكسالي هواشناسي ، كشاورزي ، آبشناسي و اقتصادي اجتماعي تقسيم نمود كه شكل ( 2) :انواع خشكسالي در رابطه با زمان بروز آنها را نشان مي دهد . مك ك ي و همكاران در سال 1993 به منظور ارزيابي و تعريف خشكسالي ها، شاخص بارش استاندارد را معرفي و براي اولين بار آن را در ايالت كلرادو مورد استفاده قرار دادند .آنها از توزيع گاماي دو پارامتره – توزيع مناسب براي بارشهاي نواحي خشك – براي نرمال ساختن داده هاي بارش استفاده كردند . در اين مطالعه آنها از مقياس هاي زماني كوتاه مدت ( 3و 6 ماهه) براي اهداف كشاورزي و مقياسهاي زماني بلند مدت ( 12 و 24 و 48 ماهه) براي اهداف هيدرولوژي استفاده كردند. صفدري ( 1382 ) با كمك شاخص بارش استاندارد(SPI) به تحليل كمي شدت ، تداوم ، فراواني و گستره خشكساليها به كمك داده هاي بارندگي در حوره آبخيز كارون پرداخت . وي جهت بررسي خشك ساليها از 29ايستگاه با طول مشترك زماني 28 ساله در سه مقياس3، 6، و12ماهه استفاده نمود و نقشه گستره خشكساليها را براي هر سال در حوزه تهيه نمود .ومناطق حساس ازنظر خشكسالي را تعيين نمودو نتيجه گرفتند شاخص يارش استاندارد ابزار مناسبي براي بررسي خشكسالي در حوزه كارون مي باشد. - بذرافشان ، جواد. 1381 . مطالعه بررخي شاخصهاي خشكسالي هواشناسي در چند نمونه اقليمي ايران .پايات تانه كارشناسي ارشد ، دانشگاه تهران. - كردواني ، پرويز( 1380 ):خشكسالي و راههاي مقابله با آن در ايران ،انتشارات دانشگاه تهران. - طرح جامع آب كشور( 1369 ):منابع آب سطحي در حوزه آبريز اترگ و گرگانرود. - صفدري ، علي اكبر . 1382 : تحليل شدت ، تداوم ، فراواني و گستره خشكسالي به كمك داده هاي بارندگي ( مطالعه موردي : حوزه آبخيز كارون) . پايان نامه كارشناسي ارشد ، دانشگاه تهران. - Edward ,D.C.,and T.B.,Mckee (1997): Characteristies of 20th century drought in the united state nad multiple time scale .Climatology Report97-2,Dept.of Atmospheric Science , Clorado State university Collins, Co,155pp. - Mckee,T.B .,N ,J.Doesken and J .Kelist(1993) : The relationship of drought frequency and duration to time scales.Eight conf. On applied Climatology , Anaheim, CA,American Meteorological Society , 179-185 - Palmer,W.C.,(1965):Meteorological Drought ,U.S,Weather Bureau Technical .paper ,45,1-58. - Wilhite .D.A, and M.Glantz(1985): Undrestamding the drought phenomenon:The role of definition water International .(10)3:111-120 كشور ايران كه كمربند پرفشار جنب حاره اي مرزهاي آن را به طور متوسط درعرض هاي حد ود ٣٠ درجه شمالي قطع مي نمايد (شكل ١). داراي اقليمي عمومًا خشك و نيمه خشك مي باشد. ميانگين دراز مدت بارندگي ساليانه در كشور حدود ٢٥٠ ميليمتر تخمين زده مي شود كه كمتر از ثلث متوسط بارندگي در سطح زمين است . بر اساس تقسيم بندي هاي معروف بين المللي نظير كوپن تو رنت ويت و بسياري از نواحي كشور جزء اقليم خشك و بياباني محسوب مي گردد . استانهاي فارس و خوزستان به علت واقع شدن حول عرض هاي جغرافيائي ٢٣ تا ٤٠ درجه در معرض نوسانات شديد آب و هوائي از جمله خشكسالي و سيل مي باشند. وقوع سيلابهاي ويرانگر و نيز خشكسالي هاي متناو ب و طولاني در قسمت هاي مختلف استان فارس و خوزستان كه در ناحيه جنوب غربي كشور واقع مي باشند رخدادي معمولي مي باشد . آثار زيانبار اين حوادث طبيعي محدود به مناطق خاصي نبوده و كليه فعاليت هاي اقتصادي و اجتماعي در مناطق روستائي و شهري از تغييرات شديد بارندگي در رنج مي باشند . در حالي كه وقوع سيلاب ها و آثار ناشي از آن هر ساله ميلياردها ريال خسارت به اقتصاد اين استانها تحميل مي نمايد، زيان هاي اقتصادي و اجتماعي خشكسالي نيز در ركود اقتصادي، بيكاري و غير اقتصادي شدن بخش هاي مهم توليدي مثل كشاورزي و دامپروري نقش اساسي دارد. خشكسالي يكي از مزمن ترين و زيان بارترين بلاياي طبيعي است كه جمعيت هاي انساني را تحت تاثير قرار داده و باعث بروز بسياري از مشكلات براي آن ها مي شود. تعداد و فراواني اين پديده بيش از ساير رخدادها بوده است (محسني ساروي و همكاران 1383 ). ب ه دليل متغيرهاي گوناگون ي كه به صورت مستقيم و غير مستقيم در پديده ي خشكسالي دخالت دارند، تعريف اين واژه دشوار بوده و به همين جهت تاكنون تعريف جامع و قابل قبولي براي همه ي پژوهشگران عنوان ن شده است ( فرج زاده 1375 ). هواشناسان خشكسالي را بارش كم تر از حد م عمول كه منجر به تغيير الگوي آب و هوايي مي شود، تعريف كرده اند . آبشناسان بر اين باورند كه خشكسالي زماني رخ مي دهد كه سطح تراز آب هاي سطحي و زيرزميني از حد معمول خود پايين تر رود . از ديدگاه كشاورزان ، زماني كه رطوبت خاك از نياز واقعي محصول كم تر بوده و منجر ب ه كاهش محصول شود ، خشكسالي رخ داده است و از ديدگاه اجتماعي- اقتصادي ، خشكسالي زماني است كه كمبود آب براي نيازهاي بشر ي موجب ناهنجاري شود، بنابراين مشاهده مي شود كه وجود نيازها و زمينه هاي كاري پژوهشگران مختلف باعث شده است كه هر يك از آنها تعريف گوناگو ني را از خشكسالي ارايه دهند كه در نهايت موجب طبقه بندي و تفكيك اين پديده گرديده است. اين امر سبب شده است كه روش هاي مطالعاتي ويژه با توجه به شاخص هاي مورد توجه، همچون بارندگي، رطوبت خاك، جريان هاي سطحي، آب هاي زيرزميني و خسارت هاي اقتصادي ابداع .( و ارايه گردند( فرج زاده 1375 يكي از روش هاي مطالعات خشكسالي تحليل داده هاي بارندگي است كه از عمومي ترين روش ها بشمار مي رود . علت اين امر دسترسي راحت تر و آسان تر به انواع داده هاي بارندگي در بخش هاي گوناگون يك منطقه است. از اين ديدگاه، شاخص هاي گوناگوني براي مطالعه ي خشكسالي ابداع و اراي ه شده اند كه مي توان به شاخص معيار ،(SPI) برخي مانند شاخص بارش معیار بارش سالانه بارندگي سالانه 2 و شاخص ناهنجاري بارندگي 4 ( PNPI) بارندگي 3 اشاره كرد. پيش بيني خشكسالي ها با استفاده از (RIA) شاخص مناسب و تهيه ي نقشه هاي شدت خشكسالي با استفاده از روش هاي گوناگون گامي مهم در مديريت اين پديده است. روش هاي گوناگوني براي پهنه بندي شدت خشكسالي يك منطقه وجود دارد كه م ي توان از بين آنها به زمين ،(OK) كريجينگ معمولي 6 ،(SK) آمار كريجينگ ساده 5 كوكريجينگ 7 و روش هاي معين مانند روش عكس درون ياب ،(RBF) تابع شعاعي 9 ،(IDW) فاصله 8 اشاره نمود . (GPI) و درون ياب عام 11 (LPI) موضعي 10 پژوهش هاي گوناگوني در داخل و خارج ايران در مورد كاربرد شاخص هاي خشكسالي و پهنه بندي شدت آن با استفاده از روش هاي گوناگون درون يابي انجام شده است كه به برخي اشاره مي شود. يزداني و همكاران ( 1386 ) با استفاده از شاخص هاي درصد از بارش ميانگين، شاخص پراكندگي بارش و شاخص بارش معيار شده ، خشكسالي هاي محدوده ي حوضه ي آبخيز زاينده رود و نواحي مجاور آن را در يك دوره ي 32 ساله و آمار بارش 85 ايستگاه بارانسنجي بررسي كردند . آنها ابتدا با استفاده از سه شاخص ياد شده مقادير خشكسالي را تعيين ، سپس طبقه بندي خشكسالي را از لحاظ درصد منطقه ي تحت تأثير انجام دادند . جهت درون يابي ازروش هاي زمين آمار استفاده شد. با استفاده از تحليل واريوگرامي كه بهترين آن ها شبيه واريوگرام كروي بود ، در مرحله ي بعد ، با استفاده از نرم افزار و روش كريجينگ درون يابي صورت گرفت و ILWIS نقشه هاي هم گستره ي خشكسالي در هر سال تعيين گرديد. نتايج اين پژوهش نشان داد ند كه شاخص بارش معيار شده ، كارايي بهتري در حوضه ي آبخيز زاينده رود دارد. لوكاس و همكاران ( 2003 ) با استفاده از داده هاي 1960 ) اقدام - 28 ايستگاه با طول آماري 40 سال ( 2000 به محاسبه و مقايسه سه شاخص خشكسالي كردند . ، SPI شاخص هاي مورد بررسي در اين پژوهش شامل بارندگي مي باشد . در ابتدا Z ناهنجاري بارش و شاخص آنها مقادير شاخص هاي ياد شده را براي مقياس هاي زماني 24،12،6،3 ماهه محاسبه ، سپس اقدام به مقايسه ي سه شاخص بالا كردند. نتايج اين پژوهش نشان داد كه هر سه شاخص مورد استفاده كارايي يكساني را در تعيين شدت و تداوم خشكسالي دارند. مريد و همكاران( 2006 ) كارايي هفت شاخص خشكسالي ر ا در استان تهران با استفا ده از 32 سال آمار آن شهر مقايسه كردند. نتايج اين پژوهش نشان داد ند كه شاخص ها ي موردمطالعه عملكرد يكساني در تشخيص خشكسالي داشته و شاخص دهك هاي بارش داراي حساسيت زيادي نسبت به رخدادهاي بارش در يك سال بوده است. و SPI همچنين، نتايج آنها نشان داد كه شاخص هاي بارش موثر توانايي تشخيص شروع و تغييرات پيوسته ي زماني و مكاني خشكسالي را داشته و بنابراي ن دو شاخص ياد شده براي بررسي خشكسالي در استان تهران پيشنهاد شده اند. منابع -1 حسني پاك ع. ا، 1377 . زمين آمار (ژئواستاتيستيك). انتشارات دانشگاه تهران. چاپ اول. -2 فرج زاده م ، 1375 . خشكسالي و روش هاي مطالعه ي آن . . نشريه جنگل و مرتع، شماره 32 -3 محسني ساروي م، صفدري ع .ا، ثقفيان ب، 1383 . تحليل شدت، مدت، فراواني و گستره خشكسالي هاي حوضه ي كارون به كمك شاخص بارش استاندارد . مجله ي منابع طبيعي ايران، . جلد 57 ، شماره 4 . 4– يزداني م، چاوشي س، شيراني ك، خداقلي م، 1385 بررسي وضعيت خشكسالي هواشناسي در زير حوضه ي آبخيز زاينده رود . اولين همايش منطقه ا ي بهره بردار ي بهينه از منابع آب حوضه هاي كارون و زاينده رود، شهركرد. 5- Loukas A., Vasiliades L.N.R: Dalezios N.R. 2003. Intercomparison of meteorological drought indices for drought assessment and monitoring in Greece. Proceeding of the 8 International Conference on Environmental Science and Technology. Lemons Island and Greece, 8–10 September 2003. 6– Morid S., Smakhtin, V.,Moghaddasi, M. 2006. Comparison of seven meteorological indices for drought monitoring in Iran. International Journal of Climatology 26: 971– 985. خشک سالی وضعیتی گذرا و برگشت پذیر از اقلیم است که بسیاري به اشتباه آن را واقعه اي تصادفی و نادر می پندارند، این پدیده در تمامی مناطق اقلیمی می تواند به وقوع بپیوندد و تنها مشخصات آن از یک منطقه به منطقه دیگر متفاوت می باشد. خشک سالی یک اختلال موقتی است و با خشکی تفاوت دارد چرا که خشکی صرفاً محدود به مناطقی با بارندگی اندك است و حالتی دایمی از اقلیم یک منطقه می باشد. خشک سالی جزو بلایاي طبیعی نامحسوس است که نه تنها بیانگر اثرات مختلف بر موجودات زنده به ویژه گیاهان و گونه هاي آنهاست، بلکه اثرات آن برروي موجودات کوچک (میکروارگانیسم ها)، حیوانات و انسان ها نیز می تواند به صورت محسوس مشاهده شود (سلامت و آل یاسین، 2002 ). خشکی یک واژه بوم شناختی- اجتماعی- زمین شناسی است، در حالی که خشک سالی یک واژه بوم شناختی- زراعی- اجتماعی است (پترسویتوس، 1995 ) که خسارات زیادي به زندگی انسان و اکوسیستم هاي طبیعی وارد می آورد. این پدیده با دیگر حوادث طبیعی از قبیل سیل، طوفان و زلزله تفاوت هایی دارد و بیان و توصیف کمی هر یک از این دو پدیده نیز متفاوت می باشد (علیزاده، 2005 ). عمده این تفاوت ها در تأثیر تدریجی خشک سالی طی یک دوره به نسبت طولانی، نداشتن امکان تعیین دقیق زمان شروع و خاتمه و وسعت جغرافیایی تأثیر آن می باشد. از طرف دیگر عدم وجود یک تعریف دقیق و قابل قبول جهانی از خشک سالی به پیچیدگی و سردرگمی این پدیده افزوده است (قویدل رحیمی، 2005 ). در بسیاري از تعاریف، خشک سالی را حاصل کمبود بارش در طی یک دوره ممتد زمانی می دانند که این کمبود منجر به نقصان آب براي برخی فعالیت ها، گروه ها و یا یک بخش زیست محیطی می شود و داراي انواعی از قبیل خشک سالی هواشناسی، کشاورزي، هیدرولوژیکی و اقتصادي و اجتماعی می باشد. خشک سالی منجر به کاهش عملکرد محصولات کشاورزي، کاهش مقدار جریان هاي سطحی و افت سطح آب هاي زیرزمینی نسبت به میانگین درازمدت می شود. رفتار زمانی بارندگی نشان می دهد که یک سال مرطوب یا آب سال (سالی با بارش فراوان نسبت به شرایط نرمال منطقه) ممکن است از مجموع چند ماه خشک (و یا بسیار خشک) و چند ماه مرطوب (و یا بسیار مرطوب) تشکیل شده باشد. از طرف دیگر، سال خشک که در آن بارندگی کمتر از میانگین نرمال درازمدت اقلیمی است می تواند شامل چند ماه مرطوب (نسبت به ماه هاي مشابه سال هاي قبل) و چند ماه خشک (نسبت به ماه هاي مشابه سال هاي قبل) باشد (زارع ابیانه و همکاران، 2004 ). به همین دلیل جهت تمایز می توان از مقیاس فصلی و سالانه بارش در طی یک دوره درازمدت آماري استفاده نمود. خشک سالی یکی از پدیده هاي طبیعی است که در دهه هاي گذشته نسبت به سایر پدیده هاي طبیعی کمتر مورد بررسی قرار گرفته است. در مطالعات انجام شده، بارش عمده ترین پارامتري است که در تعریف شاخص هاي خشک سالی به کار گرفته شده است، یعنی خشک سالی و ترسالی در مقایسه با کمتر یا بیشتر بودن ریزش هاي آسمانی نسبت به میانگین بارندگی یک منطقه سنجیده می شود. بعضی از تعاریف خشک سالی بارش هاي روزانه، هفتگی و یا دوره اي را موردنظر قرار می دهند. به نظر می رسد ، که چنین تعاریفی با شرایط آب و هوایی ایران تناسب نداشته باشد (سازمان جهانی هواشناسی 1 1997 ). زیرا در اغلب مناطق ایران که یک فصل و گاه دو فصل از سال هیچ گونه بارشی حادث نمی شود، تعیین خشک سالی به صورت دوره هاي کوتاه مدت چندروزه مقدور نبوده و معنایی ندارد .( (زارع ابیانه و همکاران، 2002 پژوهش هاي پالمر ( 1965 ) در خصوص خشک سالی از جمله نخستین پژوهش هایی است که خشک سالی را کمبود رطوبت مستمر و غیرطبیعی نسبت به شرایط طبیعی یا میانگین درازمدت پارامترهاي هواشناسی دانسته است. موهان و رانگاچاریا ( 1991 ) در هندوستان پژوهش هایی را در زمینه خشک سالی هواشناسی براساس جریانات رودخانه اي و بارش ماهانه انجام دادند که نتایج نهایی رضایت بخش گزارش شده اند. روش به کار گرفته شده توسط آنها، اصلاح شده روش پیشنهادي هربست و همکاران ( 1966 ) جهت تعیین خشک سالی می باشد. در ایران مطالعات خشک سالی از حدود یک دهه قبل به طور جدي تري شروع شده است. فرج زاده و همکاران ( 1996 ) با تحلیل داده هاي بارندگی، خشک سالی سالیانه ایران را بررسی نمودند. زارع ابیانه و همکاران ( 2002 ) خشک سالی هاي به وقوع پیوسته درغرب کشور را با استفاده از بعضی شاخص هاي خشک سالی مطالعه نمودند. ایشان نشان دادند که در بعضی از سال ها خشک سالی هایی رخ داده اند که مدت آنها کمتر از یک سال بوده است، که وقتی داده ها به صورت فصلی بررسی می شوند خشک سالی هایی به وقوع پیوسته اند که به صورت سالیانه هیچ گاه مشخص نیستند. رضیئی و همکاران 2 مورد مطالعه قرار داده و نشان SPI 2004 ) خشک سالی در ایران مرکزي را با استفاده از شاخص دادند که پدیده خشک سالی از غرب به شرق از یک روند تقریباً افزایشی پیروي نموده و در حاشیه شرقی استان یزد شدت خشکسالی ها به حداکثر می رسد. خلجی و شایان نژاد ( 2002 ) در مقاله خود، جهت مبارزه با بحران هاي کم آبی در مناطق شهرکرد، زابل و زاهدان از روش تعیین شدت و تداوم خشک سالی با تحلیل عددي بارش هاي مناطق ذکر شده استفاده نموده و نتیجه گرفتند که برخلاف وجود دو اقلیم کاملاً متفاوت، مشکلات خشک سالی در هر دو حالت وجود داشته و خسارات زیادي را از جنبه هاي مختلف به مردم این مناطق تحمیل می نماید. را SPI نساجی زاده و صانعی ( 2002 ) با آنالیز سري هاي زمانی داده هاي بارش ماهانه، شاخص براي زابل و اصفهان تعیین و مبادرت به تعیین دوره هاي خشک سالی در این مناطق نمودند. 1377 را بر اقتصاد روستایی سیستان بررسی - بیک محمدي و نوري ( 2004 )، اثرات خشک سالی هاي 83 نموده و اظهار داشته اند که خشک سالی در طی دوره ذکر شده در دو بخش مستقیم (خسارت هاي وارد بر بخش زراعت و باغ داري، دام داري، نی زارها و مراتع و توقف تولید حصیر، شیلات و پرندگان) و غیرمستقیم (افزایش جمعیت تحت پوشش کمیته امداد، افزایش آسیب پذیري در مقابل خشک سالی، تشدید مهاجرت هاي روستایی و افزایش آبادي هاي خالی از سکنه، کاهش قیمت اراضی زراعی و باغات و...) به ساختار اقتصادي مردم سیستان خسارت وارد نموده است و علت آن را ناشناخته ماندن ابعاد و ماهیت پدیده خشک سالی و کمبود مطالعات اجرایی در بخش پیش گیري از این پدیده در منطقه ارزیابی نموده است. براساس پژوهش هاي صورت گرفته، در مطالعات مربوط به خشک سالی هواشناسی، تنها یک یا دو متغیر هواشناسی مورد بررسی قرار می گیرند. خشک سالی باید در رابطه با برخی شرایط متوسط درازمدت از موازنه بین بارش و تبخیر و تعرق و سایر عوامل مؤثر در نظر گرفته شود که معمولاً در هر منطقه اي یک شرایط خاص به عنوان نرمال تعریف می شود. بنابراین هدف از انجام این تحقیق شناسایی مدلی است که عوامل مهم تري را در رابطه با خشک سالی دخیل نموده تا بتوان نتیجه اي نزدیک تر به واقعیت را به دست آورد. 1.Alizadeh. A. 2005. Principles of applied hydrology. Imam reza university Press, mashad, Iran, 807p. (In Persian) 2.Barimani, F. 2004. Increasing effects of drought in androic basin environment. Case study: Sistan region. Journal of political-economic information, Tehran, 201&202: 14-27. (In Persian) 3.Beyk Mohammadi, H., and Noori, S.H. 2004. Drought impacts a rural economic of sistan and prevention methods. Journal of geography and development, 3: 53-72. (In Persian) 4.Farajzadeh, M., Movahed Danesh, A., and Ghaemi, H. 1996. Drought in Iran. Journal of agricultural science, University of Tabriz, 5: 1&2. 43-56. (In Persian) 5.Ghavidel Rahimi, Y. 2005 A Study of Drought and Wet Year Assessment Models for Stations in East Azerbaijan Province. Iranian Journal of Natural Research, 58: 3. 517-530. (In Persian) 6.Herbest, P.H., Bredenkamp, D.B., and Barker, H.M.G. 1966. A technique for the evaluation of drought from rainfall data. Journal of hydrology, 4: 4. 264-272. 7.Jehad Keshavarzi of Zabol. 2004. Report of drought crisis duration in Sistan and its control measures, 85p. (In Persian) 8.Khalaji, M., and Shayan nejad, M. 2002. Determining of severity and duration of drought by using a new modified method for combating with water deficit crisis in Shahrekord, Zahedan and Zabol regions, P 127-143. The first conference of challenging with deficit water crisis, Kerman. (In Persian) 9.Mohan, S., and Rangacharya, N.C.V. 1991. A modified method for drought identification. Journal of hydrological sciences, 36: 11-21. 10.Nassajizadeh, M., and Saneii, M. 2002. Determining of drought periods by using of SPI index, P 235-246. The first conference of combating with water deficit crisis. (In Persian) 11.Palmer, W.C. 1965. Meteorological drought. USWB, Res. 65p. 12.Petrasovich, I. 1995. Drought in the Carpathians Basin- In: Proceedings of the International ICID Workshop on Drought in the Carpathians Region (Eds.: Vermes, L., and Mihalny, A.), 3-5 May, Budapest-Alsogod, Pp: 7-14. 13.Razeii, T., Shokohi, and Saghafian, B. 2004. Drought monitoring in central Iran with SPI method, P 292-310. The third regional and the first national conference of climate. University of Isfahan. (In Persian) 14.Salamat, A., and Alyasin, M. 2002. Guidance of combating with drought. Iranian national committee of irrigation and drainage, 71p. (In Persian) 15.W.M.O. 1997. Drought and Agriculture. Technical report of World Meteorological Organization, Switzerland, 403p. 16.Zarea Abyaneh, H., Mahboubi, A.A., and Neishaboori, M.R. 2004. Study of drought situation and trend in Hamedan based on drought indices. Journal of construction and research, 7p. (In Persian) 17.Zarea Abyaneh, H., Heydari, M., and Mahboubi, A.A. 2002. Surveys of drought indices in the west of Iran, P 115-131. The first workshop of agricultural meteorology, Hamedan. (In Persian) Archive of SID www خشکسالی پدیده اي طبیعی و پیچیده با شدت هاي مختلف است که هر ساله بر بخش هاي مختلفی از جهان به طور مستقیم و غیر مستقیم تأثیر می گذارد(هیسدال و تالاکسن،2003). این پدیده در اثر کمبود غیرطبیعی بارش نسبت به میانگین درازمدت می باشد، از این رو وقوع خشکسالی در هر منطقه به نوع اقلیم منطقه بستگی داشته است. به طوري که در بعضی از بخش هاي جهان اگر بارندگی به مدت یک هفته اتفاق نیفتد خشکسالی رخ خواهد داد در حالی که در بعضی دیگر از مناطق اگر بارندگی به مدت دو سال در منطقه اتفاق نیفتد خشکسالی رخ خواهد داد. خشکسالی در مناطق خشک نسبت به سیل خطرآمیزتر می باشد(موهان و ساهو،2008). به منظور بررسی پدیده خشکسالی نمایه هاي مختلفی توسط محققین ارائه شده است. نمایه هاي مختلف خشکسالی ابزارهایی براي تعیین، پایش و ارزیابی خشکسالی ها می باشند )نیمیر،(2008 .نمایه هاي خشکسالی معمولاً تابعی از بارندگی، درجه حرارت، جریان رودخانه ها و پارامترهاي قابل اندازه گیري دیگر است. مقدار عددي نمایه خشکسالی عددي است که نسبت به داده هاي خام براي تصمیم گیري هاي مدیریتی منابع آبی مفیدتر می باشد. اما هیچ یک از این نمایه هاي ارائه شده ذاتاً نسبت به سایر نمایه ها در کلیه جوانب برتري ندارند. براي مثال نمایه شدت خشکسالی پالمر(PDSI) در مناطقی که از نظر توپوگرافی یکنواخت می باشد مناسب تر بوده و نمایه خشکسالی بارش استاندارد شده(SPI) با توجه به اینکه خشکسالی را در مقیاس هاي زمانی مختلف محاسبه کرده و می تواند خشکسالی ها را یک ماه زودتر درمنطقه نسبت به نمایه شدت خشکسالی پالمر(PDSI) تشخیص دهد مناسب می باشد(هایز و همکاران،2007). دو مونکوس و همکاران(2001) با تغییر و نوسان منابع آبی به بررسی شدت خشکسالی در دشت بزرگ مجارستان پرداختند. بدین منظور با استفاده از داده هاي بارندگی ماهانه و فصلی از دو نمایه شدت خشکسالی پالمر(PDSI) و بارش استاندارد شده(SPI) استفاده نمودند. نتایج آنها نشان داد که بارندگی در قرن بیستم بخصوص در فصل بهار و پاییز کاهش و شدت خشکسالی افزایش می یابد. همچنین آنها بیان کردند که براي ارزیابی بهترین نمایه در تعیین شدت خشکسالی باید هدف از بررسی خشکسالی تعریف و چارچوب نظري آن مشخص شود. در مطالعه آنها نمایه بارش استاندارد شده(SPI) نسبت به نمایه شدت خشکسالی پالمر(PDSI) نتایج بهتري را نشان داده است. لوکاس و همکاران(2003) به محاسبه سه نمایه عددZ-Score(ZSI)، ناهنجاري بارش(RAI) و بارش استاندارد شده(SPI) براي مطالعه خشکسالی هواشناسی در مقیاس هاي زمانی متفاوت در یونان پرداختند. نتایج تحقیقات آنها نشان داد که هر سه نمایه روند مشابهی در مقیاس 40 ماهه براي تعیین خشکسالی ها وترسالی ها داشتند و همچنین نمایه بارش استاندارد شده(SPI) مطابقت خوبی با نمایه شدت خشکسالی پالمر(PDSI)درتعیین خشکسالی دارد. وفاخواه و رجبی(1384) به بررسی کارآیی انواع نمایه هاي مختلف خشکسالی درصد نرمال بارندگی(PNPI)، دهک هاي بارندگی((DPIناهنجاري بارش(RAI) و بارش استاندارد شده(SPI) در حوزه آبخیز دریاچه هاي بختگان،طشک و مهارلو پرداختند. نتایج آنها نشان داد که نمایه هاي دهک هاي بارندگی و درصد نرمال بارندگی نسبت به سایر نمایه ها در تعیین خشکسالی هاي هواشناسی مناسب تر می باشد. خلیلی و بذرافشان(1382)در تحقیق خود نشان دادند که از بین 7 نمایه مختلف مورد بررسی نمایهSIAPنسبت به دیگر نمایه ها برتر می باشد. همچنین انصافی مقدم نیز برتري نمایه دهک هاي بارندگی((DPI و بارش استاندارد شده(SPI) را نشان دادند. با توجه به مطالب گفته شده در این تحقیق هدف بررسی و تعیین مناسب ترین نمایه خشکسالی اقلیمی به منظور پایش ومدیریت آن در استانهای همدان،قزوین و زنجان می باشد. وفاخواه، م. و رجبی، م. کارآیی نمایه هاي خشکسالی هواشناسی براي پایش و ارزیابی خشکسالی هاي حوزه آبخیز دریاچه هاي .070-019 ، بختگان، طشک و مهارلو، 4071 . مجله بیابان، جلد 42 ، شماره 0 انصافی مقدم، ط. 4071 . ارزیابی چند شاخص خشکسالی اقلیمی و تعیین مناسب ترین شاخص در حوضه دریاچه نمک. .084-077 ،)0( فصلنامه علمی پژوهشی تحقیقات مرتع و بیابان ایران ، 41 خلیلی، ع. و بذرافشان، ج. 4070 . ارزیابی کارآیی چند نمایه خشکسالی هواشناسی در نمونه هاي اقلیمی مختلف ایران، نشریه .90- نیوار، شماره 17 و 19 ، بهار و تابستان، 89 Hisdal, H. and Tallaksen, L. 2003. Estimation of regional meteorological and hydrological drought characteristic: a case study for Denmark, Journal of Hydrology, 281, 230-247. Mohan, S. and Sahoo, P. K. 2008. Stochastic simulation of droughts, Hydrological Processes, 22, 854- 862. Niemeyer, S. 2008. New drought indiced, Options mediterraneennes, 80, 267-274. Hayes, M., Alvord, C. and Lowrey, J. 2007. Drought indices, Intermountain west climate summary,3(6), 2-6. Domonkos, P., Szalai, S., Zoboki, J. 2001. Analysis of drought severity using PDSI and SPI indices, IdŰjárás ISSN0324-6329 CODENIDOJA4, 105:93-107. Loukas, A.,Vasiliades,L. and Dalezios, N.R. 2003, Inter comparison of meteorological drought indices for drought assessment and monitoring in Greece, 8th Intenational Conference on Environmental Science and Technology Lemons Island, 8-10 September, 484-491. مطالعات زیادی در زمینه پی ش بینی اقلیمی با استفاده از روش های کمی درسطح جهان انجام شده است. در اروپا واید(1999) دوره های خشکسالی اسپانیارا با استفاده از زنجیره مارکوف بررسی نموده است و باری(2001) ناحیه بندی اقلیمی و بررسی خشکسالی ها و ترسالی ها و پیش بینی اقل یمی را با استفاده از روش های مختلف مانند : شاخص خشکسالی پالمر، زنجیره مارکوف، میانگین متحرک، اتورگرسیوو آریما استفاده نموده است . مارتین(1999) در منطقه المازورا در سواحل مدیترانه ای اسپانیا روی جهت باد و ت أثیر آن در اقلیم منطقه از آزمون همگنی و م دل های پیش بینی اتورگرسیو، آرما و آریما استفاده نموده است . همچنین استرلا(2000) در ناحیه والنسیا در کشور اسپانیا در طول چهل سال دوره آماری ، چهار دوره خشکسالی را تشخیص داده است . بلوت ساس(2001) میانگین درجه حرارت را در سطح 500 و 1000 هکتو پاسکال در لایه های مختلف بر فراز اروپا بررسی نموده و مدل فصلی آریما را جهت پیش بینی بکار برده است . .در ایالات متحده آمریکا کوری(1989) بارش ایالت های آیوا، ایلی نویزو آرکانزاس را توسط روش های تجزیه و تحلیل طیفی بررسی نموده و جهت پیش بینی بارش از مدل باکس- جنکینز استفاده نموده است . در آسیا گانگولی(2002) بر روی حوضه داخلی گنگ و اوتارپرادش بنگلادش مطالعه نموده و یک سیستم هشدار دهنده با استفاده از سیستم های سنجش از دور و روش های آماری مانند آریما جهت پیش بینی و شناخت بلایای طبیعی مثل سیل و خشکسالی طراحی نموده است. -1 آذر، عادل و دیگران( 1379 )، آمار و کاربرد آن در مدیریت ( جلد دوم)، سمت، 390 صفحه. -2 بزرگنیا، ابوالقاسم ( 1366 )، تجزیه و تحلیل سریهای زمانی و پیش بینی، آستان قدس رضوی، معاونت فرهنگی، 190 صفحه. -3 بزرگنیا، ابوالقاسم و دیگران( 1381 )، سریهای زمانی، دانشگاه پیام نور، 158 صفحه. -4 پاپلی یزدی، محمد حسین و دیگران ( 1378 )، آئینهای بارانخواهی در زمان خشکسالی ها، فصلنامه 55 پائیز و زمستان، ، تحقیقات جغرافیائی ویژه هوا – اقلیم، سال چهارم، شماره 3 و 4، شماره پیاپی 54 .211 – صفحات 186 -5 ترابی، سیم ا( 1380 )، بررسی و پیش بینی تغییرات دما و بارش در ایران، دانشگاه تبریز، رساله 2 صفحه. دکتری، 01 -6 توسلی و دیگران( 1365 )، خلاصه ای از منابع و مسائل آب استان خراسان، وزارت نیرو و شرکت آب منطقه ای خراسان، 325 صفحه. -7 رمضانی، نبی ا … ( 1380 )، تحلیل و پیش بینی خشکسالیها و ترسالیهای استان مازندران، دانشگاه . تربیت معلم، پایان نامه کارشناسی ارشد، صفحه 117 -8 شهابفر، علیرضا و دیگران( 1380 )، ارزیابی و روشهای نیکوئی برازش توابع توزیعهای آماری و استفاده از سریهای زمانی جهت پیش بینی بارندگی سالانه شهر مشهد، مجموعه مقالات اولین کنفرانس ملی بررسی راهکارهای و مقابله با بحران آب، دانشگاه زابل، جلد سوم، 395 صفحه. -9 عساکره، حسی ن( 1380 )، تجزیه و تحلیل آماری – اقلیمی ،سریهای زمانی دما در ایران ، دانشگاه اصفهان، رساله دکتری. 10 – علیجا نی، بهلول( 1378 )، بررسی تغییرات زمانی بارش در ایران، دهمین کنگره جغرافیائی .جغرافیا . و توسعه در دهه سوم انقلاب اسلامی، دانشگاه امام حسین (ع)، صفحه 143 -11 مشکانی، محمد رض ا( 1371 )، تحلیل سریهای زمانی پیش بینی و کنترل، دانشگاه شهید بهشتی ، . صفحه 143 -12 نیرومند، حسینعلی( 1379 )، تحلیل آماری چند متغیره کاربردی، دانشگاه فردوسی مشهد، 740 صفحه. 13-Barry, R.G. etal. 2001. Synoptic and Dynamic Climatology. Routledge .P.620. 14-Bloutsos, A.A. etal. 2001. Arima modeling of mean Temparature at the 1000/500 hpa layer over europe. P.95. www.cyf-kr.edu.pl/Zinied 2w/paper 009 . html . 15-Chbouki,N.etal.1995.spatio – temporal patterns of Drought in Moroco . International journal of climatology,vol.15, P.187-205 16-Currie,R.G.etal.1989.comments on power spectra and Coherence of Drought in the interior Plains, International Journal of Climatology ,Vol .9, P.91 – 100. 17-Eshel, G. etal. 2001. forcasting the north Atlantic Oscillation using Pacific surface pressure. P.45. Journal of climate. geosci.uchicago.edu/gidon/papers/nao/nao1/html. 18- Estrela ,M.J. 2000. Multi – Annual Drought Episodes in the Mediterranean (Valencia Region) from 1950 – 1996 .International Journal of climatology,Vol .20 . P. 1599 – 1618 19-Gangully,A.R.2002.Farecasting Rainfall and Floods Advances and way orward.P.32.Web.mit.edu/auroop/www/interests.html. 20-Kuticl , H . 1996 . Circulation and extreme rainfall conditions in the eastern Mediterrnean durring the last century . International Journal climatology ,Vol.16, P.73-92 . 21- Martin , M . 1999 . Analysis and Modelling of time series of surface wind spead and direction .information Journal of climatology ,Vol.19 , P.197-209. 22- Metalka , R . L . 1997.Analysis of secular time series of climatological characteristics . Doctoral thesis.P.42. www.chmi.cz/poboc/HK/ok/PUBLIKACE/DISERT/Diser.htm. 23-National Drought mitigation Center 2002. Drought and Climate Change.P.8. www.aqu .org/meeting/fmO2/fmO2/fmO2-pdf 24-Vide, J.M.1999.Regionalization of peninsular spain Based on the length of Dry Spells.International Journal of climatology , Vol . 19 , P.513-536
+ نوشته شده در دوشنبه چهاردهم اسفند ۱۳۹۱ ساعت 3:11 توسط روح الله یوسفی رامندی- گردآوری شده است
|